Lyx
Hepimizin bildiği ve çoğu zaman da tecrübe ettiği üzere doküman hazırlama süreci çok can sıkıcıdır. Ayrıca, zamanımızın çoğunu bir doküman'ı yazmaktan çok, ona adam gibi bir şekil şemail vermeye harcadığımız zamanlarda çileden çıkmamak işten değildir. Elimizde, bize uygulamamız için verilmiş veya bizim tasarladığımız bir doküman biçemimiz olduğunu varsayalım. Yazımızı, bu biçeme uydurma işinin, her doküman hazırlamamız gerektiğinde tekrar tekrar karşımıza çıkacağını -çıktığını- biliriz, bunun daha kolay bir yolu olması gerektiğini düşünürüz. Bunun için, genelde eski dokümanları atmayız ve taslak olarak saklarız. Bu dokümanlar üzerinden yenisini hazırlamaya başladığımızda ise, terslikler ve sinir bozucu durumlar yine peşimizi bırakmaz.
Bizlere sinir buhranları geçirten biçemleme günlerinin uzağında olmak istiyorsak, ya “yanımızda on tane daha arkadaşımız olsa da beraber yapsak şu işi” (sonuna kadar yardımcı olacak bir tanesini bile bulursanız haberim olsun :)) hayalleri kurmalı ya da eli yüzü düzgün, ne yaptığını bilen ve bize de gösteren bir editör bulmalıyız.
“Bize de gösteren“deyişiyle, böylelikle LyX'in bir özelliğinden -hatta en önemli özelliğinden- bahsetmiş olduk. Bir metin oluşturucu değil de aslında bir metin dizici olan LyX, ilk "Gördüğün Anlatmak İstediğindir (WYSIWYM [1]: What You See Is What You MEAN)" türü editördür. LyX, dokümanlarınızın yapısı üzerinde (görünüşü değil) yazım tabanlı bir yaklaşımla değişiklik yapabilmenizi olanaklı kılan bir doküman işleyicidir.
LyX projesi, Matthias Ettrich'in 1995 yılında Lyrix diye adlandırılan bir program geliştirmeye başlamasıyla ortaya çıkmıştır (Matthias Ettrich şu sıralar Yazılım Geliştirme Direktörü olarak Trolltech firmasında çalışmakta ve Qt geliştirme takımı sorumluluklarını üstlenmektedir). Daha sonra, USENET üzerinden duyurulmuş ve büyük dikkat toplayıp yayılarak günümüze kadar adını taşımıştır. Başlangıç sürümlerinden hemen sonra, başka bir yazılım adına tescilli olduğu ortaya çıkan Lyrix adı LyX olarak değiştirilmiştir. LyX adının tercih edilmesinin sebebi, Lyrix dosyalarının uzantısının .lyx olmasıdır.
LyX, bir Özgür Yazılım / Açık Kaynak lisansı olan GPL lisansı [2] altında dağıtılmaktadır ve arka planda, yine GPL lisansı altında yayımlanan LateX [3] ile çalışır. Dokümanı basma aşamasında LaTeX biçemine çevirir ve arka planda LaTeX yorumlayıcısını kullanarak çıktı alınmasını sağlar. Birçok kullanıcı temel biçemleme işini LyX aracılığı ile yapıp, LaTeX koduna çevrilmiş son halini saklayarak kendi istedikleri özel değişiklikleri bu kod üzerinde yapmaktadırlar. Tabi ki LyX ile uğraşmak, bu LaTeX kodları ile uğraşmanın yanında çocuk oyuncağıdır. LyX içerisinde de LaTeX kodları gömülü olarak kullanılabilmektedir. En iyisi siz LyX kullanın, LyX de LaTeX'i kullansın.
LyX, teknik yazarlar ve bilim adamları arasında gelişmiş matematiksel özelliklerinden dolayı popüler olsa dahi, oldukça geniş bir kaynakça veritabanı entegrasyonuna sahip olmasından ve daha bir çok organize özellik barındırmasından dolayı, sosyal bilimciler ve teknik nitelikleri olmayan insanlar tarafından da kullanımı gittikçe artmaktadır.
Kitap, tez, makale, günlük ve daha birçok ön tanımlı mizanpajı, veyahut sizin hazırlayabileceğiz sayfa düzenlerini LyX'e göstermeniz mümkündür. LyX de Prof. Donald Knuth'un efsanevi TeX [4] dizgi motoru sayesinde, sayfalamadan tutun da, başlıkların ve içerik listesinin niteliklerine kadar her şeyi layıkıyla halleder.
İbranice ve Arapça gibi sağdan sola akışlı dilleri dahi destekler. Aynı zamanda Çince, Japonca ve Korece için ayrı sürümleri vardır. İlerde çıkacak sürümlerinde CJK (ana Doğu Asya Dillerini meydana getiren Çince, Japonca ve Korece dillerini ifade eden ortak bir terimdir) nitelikleri tek ana dağıtımda yer alacaktır.
LyX'de, diğer kelime işlemcilerde yaptığınız gibi metni veya şekilleri nereye isterseniz yerleştiremezsiniz veya bir tablonun hücrelerinin genişliğini tam olarak ayarlayamazsınız. Bu özellik, ilk kullanımında size biraz garip gelebilecek özelliklerinden biridir. Art arda iki boşluk bırakmak isterseniz ikincisini önemsemez. İki paragraf arasında iki satır boşluk bırakmak istendiğinde boşluk teke indirilir. “Peki, o halde biz bu biçemlemeleri nasıl yapacağız?” diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Aslında LyX bu gibi işlemleri LaTeX'e otomatik olarak yaptırır. Bunu yaptırabilmesi için ise daha önce, paragraflarımın her biri arasındaki boşluk miktarı şu kadar olsun gibi bir bilgiyi tanımlamanız gerekmektedir. Aynı şekilde tabloların nitelikleri (hücre boyutları, çerçeveleri vs.), sayfa numaralandırma, bölüm başlıklarının özellikleri, şekillerin ve figürlerin nerelere yerleşeceği, indeks'in yapısı gibi tanımlamalar da yapılabilir. Bunun en güzel yanı ise genel tanımlamalar yaparak bunların her biri ile tek tek uğraşmayacak olmanızdır. LyX'in ilgilendiği şey yazdığınız metin değil, onun niteliğidir. Bir yazı yazarken kaç kere font, renk veya font boyutu değiştirdiğinizi şöyle bir düşünün; ve bunu 4-5 sayfa yazdıktan sonra yaptığınızı da. Geride kalan bütün başlıkların da niteliklerini yanlış tanımladığınızı düşünün bir de. Bu taktirde, geri dönmek ve tüm başlıkları teker teker düzeltmek zorunda kalırsınız. Vakit kaybı denen illetin ne denli önemsenmesi gerektiği aşikardır. Metin editörümüzün, bu tip, zaman kaybına neden olan kararları kendisinin alıp, bizim, ne yazdığımız üzerinde yoğunlaşmamız için uğraşması çok önemlidir.
Tamam, her şeyi kuramsal olarak ele aldık, şimdi şu LyX nasıl bir şeymiş görelim bakalım.
LyX'in ilk açıldığındaki ekran görüntüsü:
Yeni bir dosya oluşturmak için Dosya -> Yeni komutunu verirseniz, karşınıza aşağıdaki gibi boş bir düzenleme ekranı gelecektir:
Bu belge bir yazı düzenleyici içerir ve içerisine yazı yazabilirsiniz. Aşağıdaki gibi bir şeyler girin:
Bu yazdığınız yazıyı dvi (veya pdf) olarak anında görüntüleyebilir ve yazıcıdan çıktılarını alabilirsiniz:
Girdiğiniz yazıyı biçemlemek için, sol üst tarafta bulunan ve ön tanımlı olarak Standart seçeneği seçili olan açılır menüyü kullanabilirsiniz. Mesela bu yazının başlık olmasını istiyorsak aşağıdaki gibi başlık seçeneğini seçmeliyiz:
Başlık belirlemesini yaptığımız zaman aşağıdaki görünümü elde ederiz:
Bu belgeyi dvi belgesi olarak görüntülersek aşağıdaki gibi bir belgeye sahip oluruz:
Tabii ki yazıcı çıktısı bu gördüğünüzden daha kalitelidir :).
Şimdi belgemize yazar bilgisini de ekleyelim. Bunu için bir alt satıra geçmemiz gerekmektedir. Alt satıra geçmek için Enter tuşuna bastığınızda, yeni satırın biçeminin yeniden Standart olarak seçildiğini görürsünüz. Bu satıra yazarımızın adını girelim:
Yazar adını girdikten sonra, bu yazının yazar adı belirttiğini marifetli dostumuz LyX'e söyleyelim:
Yazar biçemlemesini yaptıktan sonra yazar adının da başlık gibi ortalandığını ve yazı boyutunun değiştiğini göreceksiniz:
Son olarak; şimdilik başlık ve yazar adından ibaret olan belgemizi (eminim ki siz benden daha yaratıcısınızdır) dvi olarak görüntüleyelim:
LyX, sizi sonu gelmez biçemleme çalışmalarından azat ettiği gibi, sayfalama, indeksleme ve kategorilendirme işlemlerinden de kurtarır. Siz, arka planda sadece yazınızı yazarsınız ve TeX dizgi motoru geri kalan her şeyi halleder.
LyX, aynı bir kelime işlemcisi görünümündedir; fakat çıktısının hazırlama anındaki görünümü ve doküman'ın dışa aktarılmış hali ile uzaktan yakından alakası yoktur. Piyasada çok popüler olan bir ofis paketi ile günlerce hazırladığınız dokümanların hepsi de size aynı görünümü verebilir. Hangi yazıcıdan nasıl bir çıktı vereceğini hiçbir zaman bilemeyeceğiniz -tahmin dahi edemeyeceğiniz- bu süreç sonunda, sıra çıktı almaya geldiğinde, teziniz veya uygulamanızın kullanım kılavuzu öğle yemeği olarak sofranızda çoktan yerini almış olabilir :). Hazırladığınız dokümanların çıktılarının kalitesi ile çok defa şaşıracağınızdan emin olun ve başkalarını şaşırtacağınızdan da.
Kısacası, siz İnternet başında vakit geçirirken, LyX, yardımsever, yetenekli, hızlı ve sizin yerinize mutfakta yemek pişirip bir de bulaşıkları yıkarken, ütüyü ne zaman bitirdiğini anlayamayacağınız bir hizmetçi gibidir.
[1] http://en.wikipedia.org/wiki/WYSIWYM
[2] http://www.lyx.org/about/license.php
[3] http://www.latex-project.org/
[4] http://en.wikipedia.org/wiki/TeX
Bizlere sinir buhranları geçirten biçemleme günlerinin uzağında olmak istiyorsak, ya “yanımızda on tane daha arkadaşımız olsa da beraber yapsak şu işi” (sonuna kadar yardımcı olacak bir tanesini bile bulursanız haberim olsun :)) hayalleri kurmalı ya da eli yüzü düzgün, ne yaptığını bilen ve bize de gösteren bir editör bulmalıyız.
“Bize de gösteren“deyişiyle, böylelikle LyX'in bir özelliğinden -hatta en önemli özelliğinden- bahsetmiş olduk. Bir metin oluşturucu değil de aslında bir metin dizici olan LyX, ilk "Gördüğün Anlatmak İstediğindir (WYSIWYM [1]: What You See Is What You MEAN)" türü editördür. LyX, dokümanlarınızın yapısı üzerinde (görünüşü değil) yazım tabanlı bir yaklaşımla değişiklik yapabilmenizi olanaklı kılan bir doküman işleyicidir.
LyX projesi, Matthias Ettrich'in 1995 yılında Lyrix diye adlandırılan bir program geliştirmeye başlamasıyla ortaya çıkmıştır (Matthias Ettrich şu sıralar Yazılım Geliştirme Direktörü olarak Trolltech firmasında çalışmakta ve Qt geliştirme takımı sorumluluklarını üstlenmektedir). Daha sonra, USENET üzerinden duyurulmuş ve büyük dikkat toplayıp yayılarak günümüze kadar adını taşımıştır. Başlangıç sürümlerinden hemen sonra, başka bir yazılım adına tescilli olduğu ortaya çıkan Lyrix adı LyX olarak değiştirilmiştir. LyX adının tercih edilmesinin sebebi, Lyrix dosyalarının uzantısının .lyx olmasıdır.
LyX, bir Özgür Yazılım / Açık Kaynak lisansı olan GPL lisansı [2] altında dağıtılmaktadır ve arka planda, yine GPL lisansı altında yayımlanan LateX [3] ile çalışır. Dokümanı basma aşamasında LaTeX biçemine çevirir ve arka planda LaTeX yorumlayıcısını kullanarak çıktı alınmasını sağlar. Birçok kullanıcı temel biçemleme işini LyX aracılığı ile yapıp, LaTeX koduna çevrilmiş son halini saklayarak kendi istedikleri özel değişiklikleri bu kod üzerinde yapmaktadırlar. Tabi ki LyX ile uğraşmak, bu LaTeX kodları ile uğraşmanın yanında çocuk oyuncağıdır. LyX içerisinde de LaTeX kodları gömülü olarak kullanılabilmektedir. En iyisi siz LyX kullanın, LyX de LaTeX'i kullansın.
LyX, teknik yazarlar ve bilim adamları arasında gelişmiş matematiksel özelliklerinden dolayı popüler olsa dahi, oldukça geniş bir kaynakça veritabanı entegrasyonuna sahip olmasından ve daha bir çok organize özellik barındırmasından dolayı, sosyal bilimciler ve teknik nitelikleri olmayan insanlar tarafından da kullanımı gittikçe artmaktadır.
Kitap, tez, makale, günlük ve daha birçok ön tanımlı mizanpajı, veyahut sizin hazırlayabileceğiz sayfa düzenlerini LyX'e göstermeniz mümkündür. LyX de Prof. Donald Knuth'un efsanevi TeX [4] dizgi motoru sayesinde, sayfalamadan tutun da, başlıkların ve içerik listesinin niteliklerine kadar her şeyi layıkıyla halleder.
İbranice ve Arapça gibi sağdan sola akışlı dilleri dahi destekler. Aynı zamanda Çince, Japonca ve Korece için ayrı sürümleri vardır. İlerde çıkacak sürümlerinde CJK (ana Doğu Asya Dillerini meydana getiren Çince, Japonca ve Korece dillerini ifade eden ortak bir terimdir) nitelikleri tek ana dağıtımda yer alacaktır.
LyX'de, diğer kelime işlemcilerde yaptığınız gibi metni veya şekilleri nereye isterseniz yerleştiremezsiniz veya bir tablonun hücrelerinin genişliğini tam olarak ayarlayamazsınız. Bu özellik, ilk kullanımında size biraz garip gelebilecek özelliklerinden biridir. Art arda iki boşluk bırakmak isterseniz ikincisini önemsemez. İki paragraf arasında iki satır boşluk bırakmak istendiğinde boşluk teke indirilir. “Peki, o halde biz bu biçemlemeleri nasıl yapacağız?” diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Aslında LyX bu gibi işlemleri LaTeX'e otomatik olarak yaptırır. Bunu yaptırabilmesi için ise daha önce, paragraflarımın her biri arasındaki boşluk miktarı şu kadar olsun gibi bir bilgiyi tanımlamanız gerekmektedir. Aynı şekilde tabloların nitelikleri (hücre boyutları, çerçeveleri vs.), sayfa numaralandırma, bölüm başlıklarının özellikleri, şekillerin ve figürlerin nerelere yerleşeceği, indeks'in yapısı gibi tanımlamalar da yapılabilir. Bunun en güzel yanı ise genel tanımlamalar yaparak bunların her biri ile tek tek uğraşmayacak olmanızdır. LyX'in ilgilendiği şey yazdığınız metin değil, onun niteliğidir. Bir yazı yazarken kaç kere font, renk veya font boyutu değiştirdiğinizi şöyle bir düşünün; ve bunu 4-5 sayfa yazdıktan sonra yaptığınızı da. Geride kalan bütün başlıkların da niteliklerini yanlış tanımladığınızı düşünün bir de. Bu taktirde, geri dönmek ve tüm başlıkları teker teker düzeltmek zorunda kalırsınız. Vakit kaybı denen illetin ne denli önemsenmesi gerektiği aşikardır. Metin editörümüzün, bu tip, zaman kaybına neden olan kararları kendisinin alıp, bizim, ne yazdığımız üzerinde yoğunlaşmamız için uğraşması çok önemlidir.
Tamam, her şeyi kuramsal olarak ele aldık, şimdi şu LyX nasıl bir şeymiş görelim bakalım.
LyX'in ilk açıldığındaki ekran görüntüsü:
Yeni bir dosya oluşturmak için Dosya -> Yeni komutunu verirseniz, karşınıza aşağıdaki gibi boş bir düzenleme ekranı gelecektir:
Bu belge bir yazı düzenleyici içerir ve içerisine yazı yazabilirsiniz. Aşağıdaki gibi bir şeyler girin:
Bu yazdığınız yazıyı dvi (veya pdf) olarak anında görüntüleyebilir ve yazıcıdan çıktılarını alabilirsiniz:
Girdiğiniz yazıyı biçemlemek için, sol üst tarafta bulunan ve ön tanımlı olarak Standart seçeneği seçili olan açılır menüyü kullanabilirsiniz. Mesela bu yazının başlık olmasını istiyorsak aşağıdaki gibi başlık seçeneğini seçmeliyiz:
Başlık belirlemesini yaptığımız zaman aşağıdaki görünümü elde ederiz:
Bu belgeyi dvi belgesi olarak görüntülersek aşağıdaki gibi bir belgeye sahip oluruz:
Tabii ki yazıcı çıktısı bu gördüğünüzden daha kalitelidir :).
Şimdi belgemize yazar bilgisini de ekleyelim. Bunu için bir alt satıra geçmemiz gerekmektedir. Alt satıra geçmek için Enter tuşuna bastığınızda, yeni satırın biçeminin yeniden Standart olarak seçildiğini görürsünüz. Bu satıra yazarımızın adını girelim:
Yazar adını girdikten sonra, bu yazının yazar adı belirttiğini marifetli dostumuz LyX'e söyleyelim:
Yazar biçemlemesini yaptıktan sonra yazar adının da başlık gibi ortalandığını ve yazı boyutunun değiştiğini göreceksiniz:
Son olarak; şimdilik başlık ve yazar adından ibaret olan belgemizi (eminim ki siz benden daha yaratıcısınızdır) dvi olarak görüntüleyelim:
LyX, sizi sonu gelmez biçemleme çalışmalarından azat ettiği gibi, sayfalama, indeksleme ve kategorilendirme işlemlerinden de kurtarır. Siz, arka planda sadece yazınızı yazarsınız ve TeX dizgi motoru geri kalan her şeyi halleder.
LyX, aynı bir kelime işlemcisi görünümündedir; fakat çıktısının hazırlama anındaki görünümü ve doküman'ın dışa aktarılmış hali ile uzaktan yakından alakası yoktur. Piyasada çok popüler olan bir ofis paketi ile günlerce hazırladığınız dokümanların hepsi de size aynı görünümü verebilir. Hangi yazıcıdan nasıl bir çıktı vereceğini hiçbir zaman bilemeyeceğiniz -tahmin dahi edemeyeceğiniz- bu süreç sonunda, sıra çıktı almaya geldiğinde, teziniz veya uygulamanızın kullanım kılavuzu öğle yemeği olarak sofranızda çoktan yerini almış olabilir :). Hazırladığınız dokümanların çıktılarının kalitesi ile çok defa şaşıracağınızdan emin olun ve başkalarını şaşırtacağınızdan da.
Kısacası, siz İnternet başında vakit geçirirken, LyX, yardımsever, yetenekli, hızlı ve sizin yerinize mutfakta yemek pişirip bir de bulaşıkları yıkarken, ütüyü ne zaman bitirdiğini anlayamayacağınız bir hizmetçi gibidir.
[1] http://en.wikipedia.org/wiki/WYSIWYM
[2] http://www.lyx.org/about/license.php
[3] http://www.latex-project.org/
[4] http://en.wikipedia.org/wiki/TeX
1 yorum 
Son güncelleme: 1 yıl, 4 ay önce
