Yediden yetmişe hepimiz bilgisayar kullanmayı biliyoruz. Ancak pek çoğumuzun bilgisi, internete girmek, müzik dinlemek ve MSN görüşmesi yapabilmekle sınırlı kalıyor. Bilgisayar okur yazarı olmak elbette ki bu gibi temel ihtiyaçlar karşılayabilmekten ibaret değildir. Karşılaşılabilecek çeşitli sorunların giderilmesi ve genel olarak sistemin yönetilmesi konusunda belli bir bilgi birikimine ulaşmadan kendi kendine yeten bir kullanıcı olabilmemiz mümkün değildir.

Bu yazıda, Pardus deneyimi eskilere dayanmayan kullanıcıların kısa sürede sisteme hakim birer kullanıcı olabilmelerini sağlayacak bazı noktalara, biraz da Windows'taki durumla kıyaslamalı olarak değineceğiz. Yazımızı okuduktan sonra Pardus'a biraz daha hakim olarak ve kendinize güvenerek kullanabileceğinizi umuyoruz.

Açılış Menüsü Temizliği

Bilgisayarı açtığınızda kaç tane Pardus seçeneği karşınıza geliyor? Yalnızca bir tane mi?

Bazı güncellemelerden sonra açılış ekranındaki Pardus seçeneğine ek olarak yeni Pardus seçeneklerinin eklendiğine şahit olmanız muhtemeldir. Açılış ekranına gelen (en üste eklenen) yeni Pardus seçeneği, kurduğunuz güncellemeler içinde Linux çekirdeğinin de (kernel) olduğunu göstermektedir. Eski Pardus seçenekleri önlem olarak açılış ekranında tutulmaktadırlar. Yani, yeni Pardus seçeneği ile siteminizi açtığınızda herhangi bir sorunla karşılaşırsanız eski seçenekler ile sitemi açabilirsiniz. Eğer yeni Pardus seçeneği (listede en üstteki seçenek) ile sisteminizi açtığınızda herhangi bir sorunla karşılaşmıyorsanız eskilerini açılış ekranından kaldırabilirsiniz.

Pardus geliştiricileri Açılış Yöneticisi uygulamasını yazana kadar, açılış ekranındaki seçenekleri silmek ya da düzenlemek için bin bir zahmete katlanmamız gerekirdi. Pardus CD'si ile birlikte kurulu gelen bu uygulamaya Tasma > Sistem Seçenekleri > Açılış Yöneticisi yolunu izleyerek ulaşabilirsiniz.

• Listedeki eski Pardus seçeneklerini açılış ekranından kaldırmak için, o seçeneklerin sağında bulunan çarpı (x) şeklindeki silme düğmesi kullanılır.
• Listedeki bir seçeneği öntanımlı açılış kaydı olarak atamak için, o seçeneğin sağında yer alan tornavida şeklindeki düğmeden faydalanılır.
• Açılıştaki bekleme süresini değiştirmek için ise resmin sağ alt köşesinde bulunan Bekleme Süresi bölümünden faydalanabilirsiniz.

Gizli Dosyaların Görüntülenmesi

Pardus'ta gizli dosyaları görünür hale getirmek için Konqueror'un Görünüm menüsünde yer alan Gizli Dosyaları Göster seçeneğini işaretlememiz yeterlidir. Gizli dosyalar görünür hale getirildiklerinde, Windows'ta olduğu gibi silik bir biçimde görüntülenirler.

Pardus'ta gizli dosyaların isimlerinin başında nokta (.) bulunmaktadır. Bu mantıkla, gizli olmayan bir dosyanın adının başına nokta koyarak gizli hale getirebilirsiniz.

Cevap Vermeyen Programı Sonlandırmak

Pardus'ta cevap vermeyen bir programı sonlandırmak için Ctrl+Esc tuşları yardımıyla açılan KDE Sistem İzleyici programını kullanılabiliriz. Bununla birlikte Pardus'ta bir uygulamayı sonlandırmak için daha pratik bir yol vardır: Kuru kafa yöntemi! Adı biraz korkunç olmasına rağmen etkili bir yöntemdir. Ctrl+Alt+Esc tuşlarına bastığımızda fare imleci bir kuru kafa şekline dönüşür. Bir uygulamaya ya da pencereye kuru kafa ile tıkladığınızda o uygulama anında sonlandırılacaktır. (1)

Disk Birleştirme

Windows'ta dosya silme, kopyalayıp yapıştırma gibi işlemler zamanla dosyaların açılma hızlarını düşürüp sistemin hantallaşıp yavaşlamasına neden olur. Bu yüzden bazı Windows kullanıcıları, bilgisayarını eski hızına kavuşturabilmek ümidiyle disk birleştirme programlarından faydalanırlar. Buna karşın Pardus'un kullandığı dosya sistemi disk birleştirme işlemine ihtiyaç duymamaktadır. Konuyla ilgili olarak açıklamayı okumanızı tavsiye ederek devam edelim. (2)

Donanım Hakkında Bilgi Almak

Pardus'ta çeşitli donanımlarınızın marka-modelleri ve teknik özellikleri hakkında bilgiler almak için ek bir uygulama kurmanıza gerek yoktur. Pardus ile kurulu gelen KDE Bilgi Merkezi uygulaması aracılığıyla donanımlarınız hakkında detaylı bilgiler alabilirsiniz. Pardus > Programlar > Sistem > KDE Bilgi Merkezi yolunu izleyerek uygulamayı çalıştırabilirsiniz.

Bazı donanımlarınız Pardus tarafından otomatik olarak tanınmamış olsa da, KDE Bilgi Merkezi uygulaması aracılığıyla bu donanımların marka-modelini öğrenebilirsiniz. Bu sayede donanımların ihtiyaç duyabileceği sürücü paketlerini doğru tespit edebilirsiniz.

PCI satırına tıklayarak ekran kartı, tümleşik ses kartı gibi doğrudan anakarta bağlı donanımlar hakkında bilgiler alabilirsiniz.

USB Aygıtları satırına tıklayarak bilgisayarınıza takılı harici kamera, bluetooth cihazı, yazıcı, tarayıcı gibi cihazlar hakkında bilgiler edinebilirsiniz. Yazıcı, tarayıcı gibi cihazlar hakkında bilgi alabilmek için cihazın açık konumda olmasını gerektiğini unutmayınız.

Bellek satırına tıklayarak bellek (RAM) kullanımı hakkında bilgiler alabilirsiniz. Bu arada Linux'un bellek kullanımı konusundaki yaklaşımından bahsedelim. Linux programlarınızın daha hızlı başlayabilmesi için RAM'in kullanmadığı kısmını "cache" yöntemi ile doldurur. Bu yüzden belleğinizin tamamı dolu gözükse bile aslında bu durum tam olarak daha fazla donanıma ihtiyacınız olduğu anlamına gelmez.

Varsayılan Uygulamaların Değiştirilmesi

Bir video dosyasına çift tıkladığınızda Kaffeine yerine MPlayer ile açılmasını isteyebilirsiniz, ya da bir kelime işlem dosyasına çift tıkladığınızda OpenOffice.org kelime işlemci yerine AbiWord ile açılmasını isteyebilirsiniz. Pardus'ta, bir dosya türünün varsayılan olarak hangi programla çalışacağını; dosyaya sağ tıklayıp  Birlikte Aç > Diğer > Bu dosya türüyle uygulamayı ilişkilendir yolunu izleyerek ayarlayabilirsiniz.

Örnek olarak .mp3 uzantısına sahip herhangi bir ses dosyasına çift tıklandığında Amarok yerine Juk ile açılmasını sağlayalım. Bunun için .mp3 uzantılı herhangi bir ses dosyasına sağ tıklarız, Birlikte Aç > Diğer yolunu izleriz.

Burada Diğer tuşuna basmak yerine doğrudan doğruya Juk seçeneğine tıklarsanız o dosya yalnızca bir kereye mahsus olarak Juk ile açılacaktır yani dosya türü Juk ile ilişkilendirilmeyecektir.

Diğer tuşuna bastıktan sonra alttaki pencere karşınıza gelir.

Burada arama kutucuğuna Juk yazarak ya da Programlar başlığındaki alt kategorileri takip edip Juk seçeneğine tıklayarak dosyanın açılacağı uygulamayı tanımlamış oluruz.

Aynı türden tüm dosyaları Juk ile ilişkilendirmek için, “Bu dosya türüyle uygulamayı ilişkilendir“ seçeneğinin yanındaki kutucuğu işaretleyip Tamam tuşuna basarız. Artık herhangi bir mp3 dosyasına çift tıkladığımızda doğrudan Juk ile açılacaktır. MP3 dışında OGG, WAV gibi uzantılara sahip ses dosyalarınız var ise o dosya türüne sahip dosyaları da aynı şekilde Juk ile veya başka bir uygulama ile ilişkilendirebilirsiniz.

Ayrıca, Tasma > Masaüstü Seçenekleri > Dosya İlişkileri yolunu izleyerek, çok daha detaylı ayarlamalar yapabilirsiniz.Tasma > Masaüstü Seçenekler > Bileşen Seçici yolunu izleyerek, varsayılan web tarayıcısını, e-posta programını değiştirebilirsiniz.

Yetkili Kullanıcı (Root) Hakları Elde Etmek

Windows'taki yetkili kullanıcı Administrator'un Linux'taki karşılığı, Root kullanıcısıdır. Windows'ta normal kullanıcıların yapabildiği pek çok işlem Linux'ta root parolası girme şartına bağlanmıştır. Linux'ta root yetkisine sahip olmadan çeşitli sistem dosyalarını değiştiremezsiniz, silemezsiniz. Buna karşın, Windows'da normal bir kullanıcı olarak hiç bir engelle karşılaşmadan önemli sistem dosyalarını silip, rahatlıkla sistemi kullanılamaz hale getirebilirsiniz. Siz hiçbir engelle karşılaşmadan bunları yapabiliyorsanız, düşünün artık virüslerin Windows'ta neler yapabileceğini...

Linux'daki bu sıkı tutum sayesinde sisteme zarar vermek isteyen zararlı yazılımlar yetki engelini aşamazlar. Bu engeli aşamayan zararlı yazılımlar dizinlerde yayılamazlar, bir faaliyet gösteremezler.

Şimdi kendi kendinize sorabilirsiniz: "Acaba ben root kullanıcısı mıyım? Değilsem nasıl root kullanıcısı olabilirim?" diye. Peşinen söyleyelim, bilgisayarınızın tek kullanıcısı siz olsanız dahi root kullanıcısı siz değilsinizdir. Root kullanıcısı: Kullanıcı adı; root olan ve kullanıcı şifresi; root şifresi olan özel bir kullanıcıdır. Sistemi root kullanıcısı olarak açmanın hiç bir gereği olmadığı gibi bu durum sistemde güvenlik açığına da neden olabilmektedir. Bu yüzden Pardus'da, root kullanıcısı olarak oturum açmak öntanımlı olarak engellenmiştir.

Peki, root kullanıcısı olarak oturum açamıyorsam nasıl root hakları elde edeceğim ?

Eğer root şifresini biliyorsanız istediğiniz her an root yetkileri elde edebilirsiniz. Şöyle ki; Programlar > Sistem > Daha Fazla Uygulama > Dosya Yöneticisi-Yetkili Kullanıcı yolunu izlediğinizde bir pencere açılır ve root şifresini girmeniz istenir. Root şifresini girip Tamam'a bastıktan sonra root yetkisiyle donatılmış bir Konqueror penceresi açılacaktır. Bu pencere üzerinde istediğiniz dizine erişip değişiklikler yapabilirsiniz. Konsole gibi metin ekranlarda çalışırken root yetkisi elde etmek için ise su - komutu verilip root parolası girilmektedir.

Örnek olarak; Xorg ayarlarının tutulduğu xorg.conf isimli dosyayı göz önüne alalım. Normal bir kullanıcı olarak xorg.conf dosyasını düzenleyip değişiklikleri kaydetmek istediğimizde değişiklikler kaydedilmeyecektir. Dosyayı silmek istediğimizde de yine erişimimiz engellenecektir. Dosyaya sağ tıklayıp Özellikler > İzinler yolunu izlediğimizde de resimdeki gibi değiştirilemeyen pasif seçenekler ile karşılaşırız.

Şimdi de Dosya Yöneticisi-Yetkili Kullanıcı uygulamasını açıp root şifremizi girelim. Açılan Konqueror penceresi üzerinden xorg.conf dosyasının bulunduğu dizine girelim. İşte bu şekilde xorg.conf dosyasını açıp içeriğini değiştirdiğimizde, yaptığımız değişiklikler kaydedilebilecektir. Ayrıca dosyaya sağ tıklayıp Özellikler > İzinler yolunu izlediğinizde daha önceden pasif olan seçeneklerin değiştirilebilir hale geldiklerini görebilirsiniz.

Sorunlu Programı Hayata Döndürmek

Bir program sorun çıkarıp çalışmaz hale geldiğinde çözüm olarak o programı kaldırıp yeninden kurmak aklınıza gelebilir. Ancak bir programın kaldırılıp yeniden kurulması, sorunu çözme adına pek bir şeyi değiştirmediği gibi, bir programın kaldırılması ters bağımlılıklar sebebiyle diğer uygulamalara da zarar verebileceğinden sakıncalı bir işlemdir.

Sorunların önlenmesi ve giderilmesi noktasında sisteminizi güncel tutmanızın büyük önemi vardır. Güncelleme yaparken yalnızca bazı güncellemelerin değil tüm güncellemelerin yüklenmesi önerilmektedir. Sadece bazı paketleri güncellenmesi, çeşitli sorunlara yol açabileceğinden tavsiye edilmez. Ayrıca herhangi bir sebeple güncellemelerin yarıda kesilmesi de çeşitli sorunlara yol açabilmektedir.

Bir program hata verir ya da hiç çalışmaz ise Konsol aracılığıyla sorunun kaynağını öğrenebilirsiniz. Bunun için Konsol'da sorunlu uygulamanın adını yazıp enter tuşuna basmanız yeterlidir. Neticede Konsol'un vereceği yanıttan bir anlam çıkaramasanız bile, bu yanıtı kopyalayıp Özgürlükİçin forumlarında paylaşarak yardım alabilirsiniz.

Bunun dışında, Tasma'yı açıp, yeni bir kullanıcı oluşturup, o kullanıcı adı ile giriş yaparak sorunlu uygulamanın çalışıp çalışmadığını kontrol edebilirsiniz. Eğer program çalışıyor ise normal kullanıcı adınızla oturum açıp aşağıda belirttiğim dosyaları silerek sorunu çözebilirsiniz.

• Sorunlu program bir KDE programı ise; gizli dosyaları görünür hale getirdikten sonra /home/kullanıcı adını/.kde/share/apps dizini içinde sorunlu programın adını taşıyan klasörü bulup siliniz. Ayrıca /home/kullanıcı adı/.kde/share/config/ dizini içinde yer alan, adı söz konusu programın adı ile başlayıp sonu rc ile biten ayar dosyasını siliniz.
• KDE programları haricindeki çeşitli programların yapılandırma dosyaları ise /home/kullanıcı adı/ dizini içerisinde yer alan gizli klasörlerde tutulmaktadır. Bu dizinlerde sorunlu programın adını taşıyan klasörü bulup siliniz.

Yalnız bu klasörler, çeşitli programlarda sonradan yaptığınız değişiklikleri, tercihleri barındıran dosyaları içerdiğinden klasörü sildiğinizde bu ayarlarınızı kaybedeceğinizi unutmamalısınız. İsterseniz bu klasörleri silmek yerine kesip bir başka dizine taşıyabilirsiniz, böylece gerekirse klasörü geri yükleyebilirsiniz.

Bunların dışında neler yapılabilir? Konsolda sudo pisi check komutu verilerek sorunlu paketler tespit edilebilir. Sorunlu paketler sudo pisi install --reinstall <paket adı> komutuyla yeniden kurulabilir.

Bu arada eklemekte fayda var; Konsol'da sudo ile başlayan bir komuttan sonra kullanıcı şifremizi girmemiz istenir. Yetkili kullanıcı girişi yapmak için girdiğimiz su komutundan sonra ise root şifresi istenmektedir. (3)

Dizinler Hakkında Bilgiler

Linux'ta tüm dosya ve dizinler / olarak gösterilen kök dizinden başlayarak dallanıp budaklanırlar. Kök dizin içindeki /mnt ve /home dizinlerine değinecek olursak;

/home: Bu dizin altında her kullanıcıya ait ayrı bir ev dizini bulunmaktadır. Kullanıcıların, belgelerini depolayabilecekleri bir alan olmanın yanı sıra aynı zamanda kullanıcıların çeşitli uygulamalarda yaptıkları ayarlamaların da kayıt edildiği bir dizindir. Bir başka deyişle bu dizin, Windows'taki Belgelerim ve Documents and Settings klasörlerinin karşılığı niteliğindedir.

/mnt : Çeşitli dosya sistemlerine sahip sabit disk bölümleri, CD/DVD gibi ortamlara bu dizin üzerinden erişilmektedir.



Herhangi bir uygulamada Dosya > Aç yolunu izleyerek yeni dosyalar açarken, örneğin bir ses oynatıcısında çalma listesine bu şekilde yeni dosyalar eklerken üsttekine benzer bir pencere ile karşılaşırsınız. Peki listeye ekleyeceğiniz şarkıların yerini bu pencere üzerinden nasıl bulacaksınız?

Eğer şarkılarınızı ev dizini (home) içine atmamışsanız bir başka disk bölümü üzerinde tutuyorsunuz demektir. İşte bu diğer disk bölümlerine /mnt dizini üzerinden ulaşabilirsiniz.

Geçmiş Yöneticisi (Sistem Geri Yükleme)

Pardus'un özgün bileşenlerinden Geçmiş Yöneticisi aracı görev bakımından Windows'un Sistem Geri Yükleme aracına benzetilebilir.
Geçmiş Yöneticisi ile, program ekleme/kaldırma yada güncellemelere bağlı olarak ortaya çıkabilen çeşitli sorunları geri alabilirsiniz. Programa,  Tasma > Sistem Seçenekleri > Geçmiş Yöneticisi yolu üzerinden ulaşabilirsiniz.Resimde sol tarafta, o güne kadar yapılmış tüm program ekleme/kaldırma/güncelleme işlemlerinin kayıtlarını görüntülenmektedir. İstediğiniz bir ana geri dönmek için elbette Geri Yükle tuşu kullanılmaktadır.

Yeni Görüntü düğmesi ise sistemde o anda kurulu olan programların durumunu kaydetmenin yanı sıra bu programların ayar dosyalarının da kaydedilmesini sağlamaktadır. Görüntüsünü aldığınız bir ana geri dönmek için Geri Yükle düğmesi kullanılır.

PiSi’lerin Yedeklenmesi

Özellikle limitli ADSL kullanıcılarının merak edebileceği bir konuya geldi sıra; Paket Yöneticisi aracılığıyla indirip kurduğumuz programların kurulum dosyalarının yedeklenmesi mevzusu.

Öncelikle, Paket Yöneticisi aracılığıyla indirip kurduğumuz programların kurulum dosyaları (yani PiSi dosyaları) varsayılan olarak sabit diskte yedeklenmemektedir. Ancak isterseniz bundan sonra indireceğiniz programların PiSi dosyalarının yedeklenmesini sağlayabilirsiniz. Bunun için Paket Yöneticisi'ni açıp Ayarlar >> Paket Yöneticisini Yapılandır >> Önbellek yolunu izleyerek PiSi önbelleğini açmanız yeterlidir.

PiSi önbelleğini açtıktan sonra indireceğiniz PiSi’ler artık /var/cache/pisi/packages dizini içinde depo edilecektir. Eğer bir gün Pardus’u kaldırıp yeniden kurmanız gerekirse, yedeğe aldığınız bu PiSi dosyalarını yine aynı dizin içine bırakırsınız. Programları kurmak için ise her zaman olduğu gibi Paket Yöneticisi'ni açıp istediğiniz paketleri işaretleyip “Paketleri Kur” tuşuna basarsınız. Eğer kurmak istediğiniz programın yeni sürümü çıkmış ise sabit diskinizdeki eski PiSi paketi kullanılmayacak, bunun yerine yeni sürümün PiSi paketi İnternet'ten indirilerek yeni paket kurulacaktır.

GRUB Nedir?

GRUB, bir bilgisayarda yüklü bulunan bir ya da birden fazla işletim sisteminin ön yükleme görevini yerine getiren bir ön yükleme yazılımıdır, Pardus CD ile birlikte sisteme kurulmaktadır. Daha açık bir ifadeyle, bilgisayarı her açtığınızda karşınıza gelen işletim sistemi seçme ekranı GRUB'un ta kendisidir.

Eğer bilgisayarınızda hem Windows hem de Pardus kurulu ise GRUB'un yeniden yüklenmesi konusunun bilincinde olmanız gereklidir. Çünkü  Windows ve Pardus yüklü bir bilgisayarda Windows'un yeniden kurulması halinde GRUB ön yükleme yazılımı otomatikman Windows tarafından silinecektir. GRUB'un silinmesi halinde açılıştaki işletim sistemi seçme ekranı gelmeyeceğinden doğrudan doğruya Windows açılacaktır.

Windows'un yeniden yüklenmesi durumundan sonra Pardus'a ulaşabilmek için GRUB yazılımını yeniden yüklemeniz gereklidir. GRUB'un nasıl yeniden yüklendiğini anlatan şu sayfayı bir yere not etmenizde fayda var.

Kaynakça:
(1) http://hakanarin.blogspot.com/
(2) http://www.whylinuxisbetter.net/index_tr.php?lang=tr
(3) http://www.ozgurlukicin.com/forum/internet/527/?page=1